Nhu cầu điện khổng lồ và phương án “tự sản – tự tiêu”

UBND tỉnh Lâm Đồng vừa có động thái quan trọng khi hoàn thiện dự thảo báo cáo gửi Bộ Công thương, Bộ Nông nghiệp và môi trường, Bộ Xây dựng, kiến nghị bổ sung các dự án thành phần của tổ hợp nhà máy nhiệt điện than – điện phân nhôm Vĩnh Hải vào các quy hoạch ngành, lĩnh vực liên quan.

Đây là dự án do liên danh Công ty TNHH Luyện kim Trần Hồng Quân và Công ty CP Đầu tư và phát triển hạ tầng Hoàng Thành đề xuất, với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 5 tỷ USD, diện tích sử dụng đất khoảng 603ha, thời gian triển khai từ 2026 – 2031.

Theo đề xuất, tổ hợp gồm ba cấu phần chính: nhiệt điện than Vĩnh Hải công suất gần 2.000MW, toàn bộ sản lượng điện phục vụ điện phân nhôm; nhà máy điện phân nhôm Vĩnh Hải công suất 1,2 triệu tấn/năm; và khu bến cảng Vĩnh Hải phục vụ nhập than, nguyên liệu đầu vào và xuất khẩu sản phẩm.

UBND tỉnh nhấn mạnh, việc bổ sung nhà máy nhiệt điện than vào Quy hoạch điện VIII điều chỉnh là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tính thống nhất giữa quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 với các quy hoạch phát triển ngành.

Tỉnh luận giải cơ sở cho đề xuất bổ sung quy hoạch điện VIII điều chỉnh nằm ở Kế hoạch hành động thực hiện Kết luận số 31-KL/TW ngày 7/3/2022 của Bộ Chính trị về “định hướng phát triển ngành công nghiệp bô-xít – alumin – nhôm đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Theo đó, nhà nước chỉ đảm bảo cung cấp điện cho dự án điện phân nhôm Đắk Nông, còn lại các dự án điện phân nhôm mới thực hiện theo cơ chế thị trường.

Căn cứ yêu cầu của quy hoạch khoáng sản về việc các dự án điện phân nhôm trong quy hoạch phải chủ động, tự thu xếp nguồn điện cho sản xuất nhôm kim loại. Như vậy, để đầu tư sản xuất nhôm kim loại, nhà đầu tư phải đầu tư đồng bộ nguồn điện để đáp ứng đủ nhu cầu điện cho điện phân nhôm, UBND tỉnh nhận định.

Thành phần nhiệt điện than trong tổ hợp cũng được đánh giá là yếu tố đảm bảo tính khả thi và điều kiện tiên quyết đầu tư tổ hợp 5 tỷ USD này, bởi nguyên nhân đến từ giá thành sản xuất điện than (bằng 51% so với điện LNG) và thuận lợi nguồn nhập khẩu than (khoảng 6 triệu tấn/năm từ Indonesia, Australia, Nga).

Quy mô công suất nhiệt điện gần 2.000MW được xác định là đảm bảo đáp ứng đủ nhu cầu điện (khoảng 16 tỷ kWh/năm) cho sản xuất 1,2 triệu tấn nhôm của tổ hợp.

Tương tự, địa phương đề xuất Bộ Nông nghiệp và môi trường phối hợp Bộ Công thương trình bổ sung nhà máy điện phân nhôm Vĩnh Hải vào quy hoạch khoáng sản điều chỉnh dựa trên các định hướng, chiến lược nêu tại Quyết định số 334/QĐ-TTg và quy hoạch khoáng sản tại Quyết định số 866/QĐ-TTg của Thủ tướng.

Theo quy hoạch khoáng sản được phê duyệt tại Quyết định số 866/QĐ-TTg và chiến lược địa chất, khoáng sản tại Quyết định số 334/QĐ-TTg, các dự án điện phân nhôm mới phải vận hành theo cơ chế thị trường, trong đó yêu cầu tự thu xếp nguồn điện là nguyên tắc bắt buộc.

Điện phân nhôm là ngành tiêu thụ điện đặc biệt lớn, liên tục và ổn định. Với công suất 1,2 triệu tấn nhôm/năm, nhu cầu điện ước tính khoảng 16 tỷ kWh/năm. Do đó, phương án đầu tư đồng bộ nguồn điện tự dùng được coi là bắt buộc nếu muốn triển khai sản xuất nhôm kim loại quy mô lớn.

Trong bối cảnh Chính phủ đang xem xét cơ chế linh hoạt hơn cho khai thác và cung ứng than cho ngành điện, việc đề xuất nhà máy nhiệt điện than tự dùng được xem là phù hợp. Cách tiếp cận này không nhằm mở rộng quy mô hay nới lỏng tiêu chuẩn môi trường, mà tập trung tháo gỡ các vướng mắc thủ tục để bảo đảm nguồn nhiên liệu cho hệ thống điện.

Tuy nhiên, với các dự án nhiệt điện than mới, yêu cầu về công nghệ, phát thải và giám sát môi trường vẫn được đặt ra ở mức cao.

Gỡ nút thắt quy hoạch khoáng sản

Song song với điện, tỉnh Lâm Đồng cũng kiến nghị bổ sung nhà máy điện phân nhôm Vĩnh Hải vào quy hoạch khoáng sản điều chỉnh. Theo quy hoạch hiện hành, giai đoạn 2021–2030 định hướng đầu tư các dự án sản xuất nhôm kim loại tại những địa phương có đủ nguồn năng lượng phù hợp, với tổng công suất quốc gia đạt 1,2–1,5 triệu tấn nhôm thỏi mỗi năm.

Về nguồn nguyên liệu, địa phương nhận định dư địa alumina tại Lâm Đồng là tương đối rộng đối với nhu cầu sử dụng của tổ hợp này. Ngoài hai dự án alumin Nhân Cơ và Tân Rai đang được chuẩn bị nâng công suất, còn nhiều dự án alumin khác đã được quy hoạch, với tổng công suất dự kiến đạt trên 10 triệu tấn/năm sau năm 2030.

Với nhu cầu khoảng 2,4 triệu tấn alumin/năm cho sản xuất nhôm kim loại, tổ hợp điện than nhôm Vĩnh Hải được cho là không gặp áp lực về nguồn cung nguyên liệu.

Mảnh ghép cuối cùng của tổ hợp là khu bến Vĩnh Hải, được thiết kế phục vụ trực tiếp cho dự án và một phần hàng hóa khu vực Tây Nguyên.

Theo đề xuất, khu bến gồm bến chuyên dùng nhập than, nguyên liệu đầu vào và bến tổng hợp xuất sản phẩm, với công suất thông quan khoảng 12 triệu tấn/năm, tiếp nhận tàu trọng tải lớn. Đây được xem là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả vận hành của toàn bộ tổ hợp công nghiệp khép kín.

Ở quy mô tiêu thụ gần 2.000MW nhiệt điện than để đáp ứng công suất 1,2 triệu tấn nhôm kim loại mỗi năm, tổ hợp điện nhôm Vĩnh Hải không chỉ là một dự án đầu tư lớn, mà còn là phép thử đối với cách tổ chức phát triển công nghiệp nặng trong giai đoạn mới.

Việc địa phương chủ động đề xuất bổ sung đồng bộ các cấu phần vào quy hoạch cho thấy nỗ lực tháo gỡ các nút thắt thể chế vốn khiến nhiều dự án nhôm kim loại trước đây không thể triển khai.

Nếu được thông qua, tổ hợp này có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược hoàn thiện chuỗi bô-xít – alumin – nhôm tại Tây Nguyên. Đồng thời, dự án cũng đặt ra yêu cầu rõ ràng hơn đối với chính sách: làm thế nào để dung hòa mục tiêu công nghiệp hóa quy mô lớn với các ràng buộc ngày càng chặt chẽ về môi trường và chuyển dịch năng lượng trong giai đoạn tới.

Tổ hợp điện than nhôm Vĩnh Hải là một dự án quy mô lớn, có tiềm năng thúc đẩy ngành công nghiệp nhôm Việt Nam, nhưng cũng đặt ra bài toán lớn về cân bằng giữa phát triển công nghiệp và bảo vệ môi trường.

Đáng chú ý, Công ty TNHH Luyện kim Trần Hồng Quân (đứng tên trong liên danh nhà đầu tư) không còn xa lạ trong lĩnh vực điện phân nhôm với siêu dự án Đắk Nông - dự án sản xuất nhôm kim loại đầu tiên của Việt Nam trị giá 680 triệu USD.

Tại thời điểm hình thành dự án, một số đối tác nước ngoài từ Nhật Bản, Malaysia, Singapore... đã bày tỏ nguyện vọng hợp tác với Trần Hồng Quân tiêu thụ nhôm thô để sản xuất các sản phẩm chế biến sau nhôm (nhôm định hình, vành xe ô tô, vỏ hộp, sản phẩm cơ khí nhôm hợp kim) ngay tại KCN Nhân Cơ.

Dự án điện phân nhôm tại Đắk Nông do doanh nghiệp này theo đuổi hơn một thập kỷ nhưng vẫn chưa thể đi vào thực tế, cho thấy những hạn chế trong giải quyết các bài toán then chốt như nguồn điện, hạ tầng và cơ chế thực thi. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục đề xuất một tổ hợp điện – nhôm có quy mô lớn hơn, phức tạp hơn đặt ra câu hỏi không chỉ về tính phù hợp của quy hoạch, mà còn về năng lực hiện thực hóa dự án của chính nhà đầu tư.